2 lipca br. sejmowa Rada Ochrony Pracy dyskutowała nad Sprawozdaniem z działalności Państwowej Inspekcji Pracy za 2018 rok. 

To jeden z najważniejszych dokumentów podsumowujących działalność kontrolną i prewencyjną inspekcji pracy w minionym roku. Prezentowane przez Głównego Inspektora Pracy Wiesława Łyszczka sprawozdanie to dokument o szczególnej wadze społecznej przedstawiający miarodajną i rzetelną ocenę stanu praworządności w stosunkach pracy w Polsce.

Główny Inspektor Pracy podkreślił, że podstawę sprawozdania stanowią wyniki i dogłębna analiza ponad 80 tys. kontroli przeprowadzonych przez inspektorów pracy, które ujawniły prawie 61 tys. wykroczeń przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową. Wskazał, że na uwagę zasługują efekty działalności Państwowej Inspekcji Pracy tj. inspektorzy pracy wyegzekwowali 76,6 mln zł należności na rzecz 71,1 tys. pracowników, a w kontrolowanych zakładach zlikwidowali bezpośrednie zagrożenie zdrowia i życia 63 tys. pracowników. W wyniku podjętych przez inspekcję działań 14,6 tys. osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych bądź bez żadnej umowy uzyskało potwierdzenie na piśmie istnienia stosunku pracy. Działania PIP to także współpraca z innymi organami i kierowanie powiadomień o stwierdzonych nieprawidłowościach, których było aż 15,5 tys. W obszarze działalności prewencyjnej inspekcji pracy zorganizowano 309 szkoleń dla pracodawców z branż o szczególnie wysokim poziomie ryzyka zawodowego, a aż 1 277 pracodawców uczestniczyło w programach prewencyjnych PIP. Oferta prewencji zagrożeń skierowana została także do 48,2 tys. uczniów uczestniczących w lekcjach przeprowadzonych przez 2,2 tys. nauczycieli w ramach programu „Kultura bezpieczeństwa”.

Wypadkowość to obszar szczególnej wrażliwości działalności inspektorów pracy, uczestniczących zarówno w postępowaniach powypadkowych jak i szkoleniach w tym zakresie. W 2018 r. inspektorzy pracy zbadali okoliczności i przyczyny 2 064 wypadków przy pracy zgłoszonych do Państwowej Inspekcji Pracy. W wyniku tych zdarzeń poszkodowane zostały 2 224 osoby, w tym 245 poniosło śmierć, a 738 osób doznało ciężkich obrażeń ciała. Dla porównania: liczba poszkodowanych, którzy ponieśli śmierć lub doznali ciężkiego urazu w zbadanych przez PIP wypadkach przy pracy w latach 2016 - 2018, stanowiła 43,2% (w 2018 r. – 44,2%, w 2017 r. – 44,2%, w 2016 r. – 41,3%). Poszkodowani w wypadkach zbadanych przez inspektorów pracy zaistniałych w 2018 r. najczęściej pracowali, podobnie jak rok wcześniej, w zakładach przetwórstwa przemysłowego, zakładach budowlanych, handlowych, transportowych i w magazynach oraz w zakładach prowadzących usługi administrowania i działalność wspierającą.

W obszarze bezpieczeństwa i higieny pracy naruszenia prawa są wciąż znaczące i powtarzalne w wielu zakresach. Najczęstsze nieprawidłowości dotyczyły: nieaktualnych badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, nieprawidłowości dotyczących użytkowania środków ochrony indywidualnej, sporządzania i aktualizacji oceny ryzyka zawodowego czy niewłaściwie przeprowadzonych szkoleń bhp pracowników lub ich braku.

Kolejny rok zanotowano zwiększenie liczby skarg składanych do inspekcji. Większość zgłoszonych skarg dotyczyła kwestii związanych z wypłatą wynagrodzeń i innych świadczeń pracowniczych. Problemy zgłoszone w tym zakresie stanowiły odzwierciedlenie tendencji zauważalnej także w wynikach innych kontroli – skala nieprawidłowości związanych z wypłatą świadczeń ze stosunku pracy jest nadal wysoka (np. niewypłacenie wynagrodzenia w ustalonym terminie dotyczyło co ósmego kontrolowanego pracodawcy). Skala nieprawidłowości dot. realizacji postanowień ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę związanych z wypłatą minimalnej stawki godzinowej jest duża – ujawniono je w ponad 27% kontroli.

Inne nieprawidłowości w obszarze praworządności prawnej ochrony pracy ujawnione w kontrolach inspekcji pracy to m.in. naruszenia w odniesieniu do umów prawa cywilnego - w porównaniu z rokiem 2017 zanotowano nieco mniejszy odsetek kontroli w czasie których stwierdzono zawieranie umów cywilnoprawnych w warunkach właściwych dla stosunku pracy (11,4% wobec 13,2% w 2017 r.). Nieprawidłowości w zakresie wypłacania wynagrodzenia za pracę dotyczyły co ósmego pracodawcy. Niewypłacenie wynagrodzenia za pracę łączyło się przeważnie ze złą sytuacją ekonomiczną pracodawców, w mniejszym zaś stopniu ze złośliwym czy uporczywym naruszaniem podstawowego prawa pracownika do otrzymania wynagrodzenia. Niewypłacenie dodatku za pracę w porze nocnej stwierdzono w co czternastym podmiocie. Sporadycznie dochodziło do zaniżenia ww. dodatku na skutek nieuwzględnienia wzrostu minimalnego wynagrodzenia za pracę lub niewłaściwego ustalenia terminu wypłaty świadczenia (na koniec okresu rozliczeniowego). Zwraca również uwagę dość wysoki odsetek pracodawców naruszających przepisy o wypłacie ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy, gdyż nieprawidłowości w tym zakresie stwierdzono u co szóstego pracodawcy. Inspektorzy pracy ujawnili przypadki niewypłacenia ekwiwalentu w dniu rozwiązania stosunku pracy bądź zaniżenia świadczenia wskutek niewliczenia do podstawy jego obliczenia zmiennych składników wynagrodzenia, np. dodatku za pracę w porze nocnej, w godzinach nadliczbowych.

W wyniku przeprowadzonych kontroli inspektorzy pracy skierowali do pracodawców 180 decyzji nakazujących wypłatę wynagrodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy na łączną kwotę 1 705 804 zł. Wobec 932 stwierdzonych wykroczeń przeciwko prawom pracownika, dotyczących naruszeń przepisów zarówno w zakresie czasu pracy, jak i wynagrodzeń, inspektorzy pracy nałożyli 235 grzywien w drodze mandatów karnych na kwotę 286 400 zł. Średnia wysokość grzywny wyniosła 1 218 zł.

Jak co roku, w świetle przedstawionych wyników działań nadzorczo-kontrolnych Państwowej Inspekcji Pracy, inspekcja formuje szereg wniosków legislacyjnych, mających na celu przeciwdziałanie bądź zmniejszenie skali zjawiska – są one zawarte w sprawozdaniu jako propozycje zmian prawnych. W dyskusji członkowie Rady, także reprezentujący OPZZ podkreślali konieczność wzmocnienia aktywności kontrolnej i prewencyjnej inspekcji pracy w branżach i zakresach działania, w których występują największe naruszenia prawa. Za szczególnie istotne uznano dalsze wzmacnianie działalności inspekcji pracy jako instytucji we wszystkich jej aspektach.

Na zakończenie posiedzenia Rada przyjęła stanowisko w sprawie programów profilaktyki zagrożeń zdrowia w strategii przedsiębiorstwa, będące efektem dyskusji czerwcowego posiedzenia ROP.

oprac. RG