Posiedzenie Rady Ochrony Pracy, które odbyło się 28 sierpnia br., poświęcono problematyce zatrudnienia na podstawie umów cywilnoprawnych w kontekście oceny skuteczności nowych uregulowań. To ważny temat, zgłoszony m.in. przez OPZZ do planu pracy Rady.

W obradach pod przewodnictwem posła Janusza Śniadka uczestniczył zastępca Głównego Inspektora Pracy Andrzej Kwaliński wraz ze współpracownikami, przedstawiając zagadnienie umów cywilnoprawnych w świetle działań kontrolnych inspekcji pracy. Przedstawiciele Państwowej Inspekcji Pracy omówili wyniki kontroli w zakresie prawidłowości nawiązywania stosunku pracy, w tym przestrzegania zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach wskazujących na istnienie stosunku pracy oraz prawidłowości zawierania umów o pracę u wykonawców lub podwykonawców zamówień publicznych na usługi lub roboty budowlane. Przedstawiono także efekty działań kontrolnych w zakresie minimalnej stawki godzinowej wynagrodzenia osób świadczących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych oraz powództwa o ustalenie stosunku pracy. 

Jeśli chodzi o kontrole przestrzegania zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach wskazujących na istnienie stosunku pracy – w 2018 r. nieprawidłowości związane z naruszaniem art. 22 Kp ujawniono w ponad 1,6 tys. kontroli (11,4%), a w I półroczu 2019 r. w czasie 757 kontroli (14,8 %). Podmioty objęte kontrolami były zróżnicowane pod względem wielkości zatrudnienia, przy czym największa liczba kontroli przeprowadzona była w podmiotach zatrudniających do 9 pracowników (39,9%), drugą najliczniejszą grupę stanowiły kontrole przeprowadzone w podmiotach zatrudniających między 10 a 49 pracowników (32,7%), zaś w I półroczu 2019 r. najwięcej kontroli (16,8 %) przeprowadzonych zostało w podmiotach zatrudniających do 9 pracowników. Najwięcej przypadków zatrudniania w ramach umów cywilnoprawnych w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy odnotowano w budownictwie (14,5%), podmiotach świadczących usługi w zakresie handlu i napraw (13,4%) i w sektorze przetwórstwa przemysłowego, gdzie skala nieprawidłowości sięgnęła 11%.

Odnośnie kontroli prawidłowości zawierania umów o pracę u wykonawców lub podwykonawców zamówień publicznych na usługi lub roboty budowlane, najwięcej nieprawidłowości polegających na zawieraniu umów cywilnoprawnych w warunkach właściwych dla stosunku pracy ujawniono w 11,4% wykonawców i podwykonawców zamówienia publicznego, przy czym naruszenia art. 22 Kp wystąpiły w podmiotach zatrudniających do 9 osób (17,6%) i od 10-49 osób (13,3%). Wśród poddanych kontroli podmiotów, większość - ponad 44% - stanowiły firmy należące do branży: handel i naprawy oraz rolnictwo, leśnictwo i łowiectwo (blisko 43% - głównie zakłady usług leśnych).

Inspekcja pracy przedstawiła także kontrole wypłaty minimalnej stawki godzinowej wynagrodzenia osób świadczących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. W 2018 r. inspektorzy pracy przeprowadzili ponad 14 tys. takich kontroli - ukierunkowanych na ustalenie skali przestrzegania obowiązku wypłacania przyjmującym zlecenie lub świadczącym usługi na podstawie umów, o których mowa w art. 734 i art. 750 Kodeksu cywilnego, wynagrodzenia w wysokości nie niższej niż wynikająca z wysokości minimalnej stawki godzinowej – zgodnie z przepisami ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. Nieprawidłowości w stosowaniu przepisów dotyczących wypłaty wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej stwierdzono w trakcie 27,2% wszystkich kontroli (29,5% w I półroczu 2019 r.). Za najczęstszą przyczynę zaistniałych nieprawidłowości wskazywano nieznajomość przepisów dotyczących minimalnej stawki godzinowej. Do podstawowych naruszeń należało nieprawidłowe realizowanie obowiązków związanych z dokumentowaniem i przekazywaniem przez osoby wykonujące pracę zarobkową informacji o liczbie godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usług. Poważny problem stanowi także nieprzechowywanie dokumentów określających sposób potwierdzania liczby godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usług oraz dokumentów potwierdzających liczbę godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usług przez trzy lata od dnia, w którym wynagrodzenie stało się wymagalne.

Efekty działań kontrolnych inspektorów pracy w obszarze umów cywilnoprawnych są widoczne - w każdym roku dzięki działaniom inspektorów pracy tysiące osób wykonujących wcześniej pracę na podstawie umów cywilnoprawnych lub bez żadnej umowy otrzymuje umowy o pracę (w 2018 r. było to 14,6 tys. zawartych umów o pracę, w 2017 r. - 17,1 tys., w 2016 r. – 8,8 tys.). Jednocześnie oceniając stan przestrzegania prawa w tym obszarze inspekcja pracy zwraca uwagę, że aktualne pozostają propozycje z lat ubiegłych co do celowości wprowadzenia do polskiego ustawodawstwa instrumentów pozwalających na skuteczne egzekwowanie przestrzegania zakazu zastępowania umów o pracę umowami cywilnoprawnymi np. ustanowienie domniemania istnienia stosunku pracy dla osób wykonujących pracę najemną w warunkach o przeważających cechach charakterystycznych dla stosunku pracy. Niezwykle istotnym byłoby także wprowadzenie obowiązku zgłaszania każdego podlegającego ubezpieczeniu społecznemu pracobiorcy do tego ubezpieczenia przed dopuszczeniem go do wykonywania pracy (podobnie jak ma to miejsce w przypadku potwierdzenia na piśmie umowy o pracę. To także postulaty OPZZ, przedstawiane od lat we wnioskach naszych organów statutowych, jak i corocznych sprawozdaniach z działalności PIP.

OPZZ reprezentowali na posiedzeniu Rady jej członkowie: Zbigniew Janowski i Renata Górna. 

(rg)