Wyzwania związane z transformację klimatyczną oraz skutki trwającej pandemii COVID-19 wymagają przemyślenia na nowo modelu wzrostu gospodarczego. Europejskie związki zawodowe chcą być współtwórcą tego modelu, przede wszystkim celem uwzględnienia w nim potrzeb pracowników i zapewnienia zrównoważonego rozwoju Unii Europejskiej.

- Katarzyna Pietrzak, Wydział Polityki Gospodarczej i Funduszy Strukturalnych OPZZ.


Europejska Konfederacja Związków Zawodowych zorganizowała dwudniową, międzynarodową konferencję, podczas której dyskutowała o naprawie gospodarki w kontekście wielu wyzwań zdiagnozowanych w Unii Europejskiej w związku ze zmianami klimatycznymi oraz wystąpieniem pandemii COVID-19. Szereg zjawisk, takich jak słabe przestrzeganie praw pracowniczych czy nierówności społeczne oraz nieadekwatna polityka państw w celu ich przezwyciężenia występowało wcześniej i obecnie wymagają zaadresowania poprzez odpowiednie polityki.

Jaki model rozwoju gospodarczego ma pomóc państwom w kształtowaniu lepszej polityki na rzecz dobrostanu społeczeństw oraz jakie konkretne zadania stoją przed tą polityką? – poszukiwanie odpowiedzi na te pytania było przedmiotem paneli dyskusyjnych w trakcie konferencji EKZZ. Konferencja miała charakter hybrydowy (wirtualny oraz stacjonarny).Wydarzenie było częścią działań EKZZ w ramach Konferencji na temat przyszłości Europy, którą uruchomiła Komisja Europejska. Przedstawicielem OPZZ na konferencji była Katarzyna Pietrzak z Biura OPZZ, pracująca również w Grupie EKZZ ds. Semestru Europejskiego (TUSLO). Aktywność EKZZ w obszarze kształtowania polityki gospodarczej UE nie kończy się na wrześniowej konferencji, dyskusje będą kontynuowane a ich efekty zostaną przełożone na działania związku zawodowego realizowane w dialogu z Komisją Europejską w ramach zarządzenia gospodarczego UE (tzw. Semestru Europejskiego).

Dyskusja podzielona została podzielona na trzy obszary: model rozwoju gospodarczego uwzględniający strategię naprawy gospodarczej, nowy sposób zarządzania UE - osiągnięcie nowej równowagi między wymogami społecznymi, środowiskowymi i fiskalnymi oraz mapowanie zagrożeń społecznych i podziałów społecznych; wdrażanie Europejskiego Filaru Praw Socjalnych. W konferencji uczestniczyli eksperci reprezentujący różne instytucje i organizacje m.in. Bank Światowy, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, organizacje pozarządowe, ekonomiści, akademicy.

EKZZ chce aby celem polityki gospodarczej UE była gospodarka oparta na dobrobycie społeczeństw. W tym celu należy stworzyć narrację "gospodarki wychodzącej poza PKB", dzięki której zidentyfikujemy potrzeby społeczne oraz zdecydujemy, co poza PKB mierzymy i w jakim celu a następnie wdrożyć adekwatne narzędzia zarządzania gospodarczego. Podczas sesji dyskusyjnych, uczestnicy analizowali znaczenie Agendy Organizacji Narodów Zjednoczonych 2030 i jej Celów Zrównoważonego Rozwoju dla osiągnięcia fazy ożywienia gospodarczego w UE w przyszłości, osiągniecia odporności (zwłaszcza społecznej) na przyszłe kryzysy oraz perspektywy UE w tym zakresie.

Ważne, aby zdobyć poparcie ludzi dla przekształcenia sposobu, w jaki produkujemy, żyjemy i konsumujemy. Dlatego polityka powinna wskazać obszary ryzyka i wdrożyć skuteczne narzędzia, aby łagodzić negatywne skutki społeczne transformacji gospodarek. Chodzi w szczególności o przygotowanie systemu edukacji, siatki bezpieczeństwa socjalnego oraz działania ograniczające nierówności, ubóstwo i wykluczenie społeczne.

Polityka gospodarcza wymaga aktywnej roli państwa ale też uwarunkowań makroekonomicznych rozumianych jako kombinacja polityki monetarnej, fiskalnej i kształtowania finansów publicznych. W okresie pandemii COVID-19 znacząco wzrosło zadłużenie państw. Umożliwiło to zawieszenie obowiązywania unijnego Paktu Stabilności i Wzrostu, określającego m.in. nieprzekraczalne poziomy zadłużenia państw. Przedmiotem dyskusji w UE jest po pierwsze, kiedy będzie można uznać, że możliwy jest powrót do stosowania reguł Paktu. Po drugie, w jakim tempie ma następować redukcja zadłużenia i jak pogodzić ten proces i potrzebą inwestycji publicznych niezbędnych do transformacji klimatycznej i odbudowy gospodarki po kryzysie pandemicznym. Po trzecie, jaki kształt ma mieć Pakt Stabilności i Wzrostu. Czy reguły dotyczące krajowego deficytu budżetowego mówiące, że nie może on przekroczyć 3% PKB a dług publiczny przekroczyć 60% PKB są nadal adekwatne i do utrzymania?

EKZZ stoi na stanowisku, że reguły Paktu powinny zostać zweryfikowane a wydatki publiczne na cele transformacji oraz społeczne potraktowane priorytetowo i nie brane pod uwagę przy obliczania deficytu publicznego. Komisja Europejska przeprowadziła analizę obecnie obowiązujących reguł fiskalnych i przedstawiła z niej wnioski. Jednak prace w tym zakresie i ewentualne decyzje mają potrwać do 2023 r. Przedstawiciel KE, obecny na konferencji, sceptycznie odniósł się do postulatów europejskich związków zawodowych w zakresie zmian w polityce fiskalnej UE, które mają na celu stworzenie przestrzeni do wzrostu inwestycji infrastrukturalnych i społecznych. Zadeklarował jednak otwartość na dalszy dialog w tej sprawie z przedstawicielami pracowników.

Elementem istotnym dla ożywienia gospodarczego są inwestycje prywatne. W ich obszarze pojawiły się propozycje reguł (systemu jednolitej klasyfikacji działań na rzecz zrównoważonego rozwoju, tzw. taksonomii UE) pozwalających uwzględnić kryteria zrównoważonego rozwoju w inwestowaniu. Czy zrównoważone finansowanie pozwoli na dostosowanie celów sektora prywatnego i publicznego i doprowadzi do trwałego ożywienia gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu? Unijna taksonomia zrównoważonych inwestycji obiecuje większą zgodność interesów inwestorów i inwestorów z publicznymi celami ekologicznego i sprawiedliwszego społecznie rozwoju.

Dużo uwagi poświęcono na konferencji zarządzaniu społecznemu w UE. Ten wymiar w polityce gospodarczej jest nadal niedostatecznie uwzględniany. Czy Europejski Filar Praw Socjalnych może być katalizatorem zmian w tym obszarze? W ocenie EKZZ tak, jednak wdrażanie zapisów Filaru w UE jest bardzo ograniczone.

Jednocześnie UE uruchamia Europejski Fundusz Odbudowy i Odporności. Konieczne jest przeanalizowanie, jakie interesy należy pogodzić na arenie rynkowej UE i jaki ład gospodarczy może służyć ożywieniu, sprawiedliwości, trwałości i odporności, również w kontekście wydatkowania środków z Funduszu. W centrum uwagi powinny z pewnością znaleźć się kwestie nierówności, sprawiedliwej transformacji i konwergencji warunków pracy w górę.

Istotnym zagadnieniem konferencji była kwestia równości, w tym równości płci. Przeanalizowano odpowiedź polityczną na jedno z głównych wyzwań gospodarki post-pandemicznej, rolę kobiet w gospodarce i społeczeństwie. Poruszona została kwestia roli środków aktywizacji i podziałów edukacyjnych w osiąganiu celów UE w zakresie zatrudnienia oraz znaczenia podstawowych usług dla społeczeństwa dobrobytu. W trakcie dyskusji wskazywano na konieczność wzmocnienia aktywności państwa w zapewnianiu usług publicznych, których efektywne funkcjonowanie wspiera kształtowanie się równości społecznej oraz zagwarantowania przestrzegania praw pracowniczych na rynku pracy. Inicjatywny KE w zakresie równości płci (m.in. transparentności płac) powinny zostać sprawnie wdrożone.

Debatowano również o wpływie technologii na transformację świata pracy, której upowszechnienie wymaga dostosowania polityki oraz modernizacji ochrony socjalnej na rzecz dobrobytu pracowników.

Istotne jest zapewnienie pracownikom wykonującym pracę przy użyciu technologii cyfrowej przestrzegania praw pracowniczych i możliwość zrzeszania się w związki zawodowe.

Trudnością jest dotarcie do tych pracowników, który zarobkują w oparciu o platformy cyfrowe w ramach jednoosobowej działalności gospodarczej, z uwagi na charakter takiej pracy. Przez to możliwość zrzeszania się pracujących w ten sposób w związki zawodowe jest bardzo utrudniona, choć możliwa np. poprzez wykorzystanie łączy internetowych i platform społecznościowych. Unowocześnienia wymaga w związku z tym działalność związków zawodowych, ucyfrowienia i nowych umiejętności liderów związkowych.

Z przebiegu konferencji płyną następujące wnioski. Unia Europejska wkracza w fazę odbudowy po pandemii, bardziej zintegrowana gospodarczo i z wyraźnym zobowiązaniem do ponownego przemyślenia swojego modelu wzrostu. Ryzyko nowej fali pandemii jest nadal realne, a głębokie podziały społeczne zagrażają spójności naszych społeczeństw i naszych instytucji demokratycznych. W kontekście globalnym, nowy multilateralizm oferuje możliwość ponownego przemyślenia globalnego zarządzania i ukierunkowania go na szeroko pojęty dobrobyt ludzi.

Związki zawodowe uważają, że w następstwie pandemii kryzysu świat powinien dążyć do nowego modelu rozwoju "poza PKB" oraz do nowej umowy społecznej, która połączy wszystkie elementy społeczeństwa i gospodarki we wspólnym wysiłku na rzecz trwałej i bogatej w miejsca pracy naprawy gospodarczej.Postęp społeczny doprowadziłby w istocie do poprawy sytuacji wszystkich ludzi.

Istotne jest, że europejscy partnerzy społeczni zgodzili się co do tego, że gospodarka rozwija się w dynamicznych społeczeństwach, w których przedsiębiorczość jest żywa, pracownicy są dobrze wykształceni, wysoko wykwalifikowani i zmotywowani, a kobiety, imigranci i młodzi pracownicy z powodzeniem uczestniczą w rynku pracy na stabilnych stanowiskach. Zdrowie ludzi jest również kluczowe dla długotrwałego ożywienia gospodarczego.

Jeśli UE chce być liderem w dziedzinie zrównoważonego rozwoju, przyszłe zarządzanie gospodarcze UE musi odzwierciedlać te ambicje i nadać im priorytet w realizacji wysiłków inwestycyjnych na rzecz ożywienia gospodarczego. Jest to niełatwe zadanie w obliczu utrzymującej się niepewności. Niełatwo jest myśleć strategicznie, kiedy nie jesteśmy w stanie w pełni zrozumieć, w jaki sposób kryzys gospodarczy wynikający z pandemii splecie się ze społecznymi i socjalnymi konsekwencjami zielonych przemian. Trudno jest również przewidzieć, jakie technologie będą dominować w naszym życiu i jak zmienią naszą pracę. Nie jest nawet jasne, jak będzie się kształtować demografia i migracja w erze post-pandemicznej i jakie zagrożenia społeczne trzeba będzie złagodzić. Nie jest również jasne, jakie podziały społeczne będą zagrażać naszym instytucjom demokratycznym i spójności społecznej naszych społeczności.

Bardziej niż kiedykolwiek, strategiczne myślenie jest kluczowe dla ruchu związkowego. Wyniki Szczytu Społecznego w Porto, który odbył się 7 i 8 maja 2021 r., kierują UE w stronę gospodarki opartej na zrównoważonym dobrobycie i zapowiadają nowe zarządzanie, w którym europejscy pracownicy będą mieli lepsze warunki. Za dobrymi intencjami muszą jednak pójść działania. Konferencja w sprawie przyszłości Europy jest również okazją do przedstawienia innowacyjnych pomysłów. Dlatego też lata 2021 i 2022 będą miały ogromne znaczenie dla strategii naprawy gospodarczej, a także dla zmiany modelu wzrostu i wzorców dystrybucji w UE.

(KP)