Dnia 22 września 2020 r. odbyło się posiedzenie Zespołu ds. ubezpieczeń społecznych Rady Dialogu Społecznego, podczas którego omówiono możliwość objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym wszystkich świadczących lub wykonujących pracę oraz prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą proporcjonalnie takimi samymi obciążeniami składkowymi. Strona rządowa wyraziła wolę podjęcia prac nad zmianami w systemie ubezpieczeń społecznych informując, że oczekuje na pisemne stanowiska partnerów społecznych w omawianej kwestii.

Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych w opinii dla Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (przekształconego w październiku 2020 r. w Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej) stanęło na stanowisku, że rozwiązania zwalniające niektóre grupy z obowiązku odprowadzania pełnych składek do ZUS-u (m.in. przy zbiegu tytułów do ubezpieczeń społecznych, przy kilku umowach zlecenia przekraczających kwotę minimalnego wynagrodzenia za płacę, bądź w przypadku przedsiębiorców) są pomysłem niebezpiecznym, bowiem osłabiają poziom ochrony ubezpieczeniowej osób zatrudnionych.

OPZZ przypomniało, że od 1 stycznia 1999 r. system emerytalny opiera się na zasadzie zdefiniowanej składki. Oznacza to, że wysokość świadczeń wypłacanych w ramach ubezpieczeń społecznych jest pochodną wysokości odprowadzanych składek. Przez liczne zwolnienia i ograniczenia z obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne wysokość otrzymywanych świadczeń krótkoterminowych (zasiłki chorobowe, macierzyńskie, gdy osoby te podlegają dobrowolnie ubezpieczeniom chorobowym), jak i świadczeń długoterminowych (renta z tytułu niezdolności do pracy, emerytura) będzie bardzo niska.

Raport „Pełne dochody - niepełne składki” zgodny ze stanowiskiem OPZZ

Fundacja Instrat przygotowała na zlecenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych raport pt. “Pełne dochody – niepełne składki. Zbieg tytułów do ubezpieczeń społecznych i konsekwencje dla systemu ubezpieczeń społecznych”. W publikacji, która ukazała się w grudniu 2020 r., eksperci dochodzą do wniosku, że element systemu ubezpieczeń społecznych, jakim jest zbieg tytułów do ubezpieczeń społecznych, generuje istotne uciążliwości dla wszystkich jego uczestników. Raport potwierdza słuszność stanowiska OPZZ w przedmiotowej kwestii.

                                                                                                        Wnioski z raportu

1. Charakterystyczną cechą polskiego systemu podatkowo-składkowego jest jego degresywność - im wyższy jest osiągany dochód, tym niższe jest jego efektywne obciążenie daninami publicznymi. Mimo, iż nominalne stawki podatkowe i składkowe wskazują na liniowość lub lekką progresywność systemu, szereg jego elementów sprawia, iż część dochodów nie podlega opodatkowaniu lub oskładkowaniu w pełnym wymiarze. Obecny system jest w praktyce sprzeczny z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej.

2. Jednym z takich wyłączeń umożliwiających płacenie niższych składek jest sytuacja, w której zatrudniony osiąga przychód z co najmniej dwóch różnych tytułów do ubezpieczeń społecznych, ale tylko od jego części odprowadzane są składki w pełnym wymiarze. Najczęstszym przykładem jest współwystępowanie przychodu z umowy o pracę oraz umowy zlecenia.

3. Zbieg tytułów do ubezpieczeń społecznych stanowi istotny element dualnego rynku pracy - z definicji nie jest złym lub niepożądanym zjawiskiem. Zapisana w polskim prawodawstwie możliwość odprowadzania niższych składek w sytuacji osiągania przychodów z dwóch lub więcej umów jest rozwiązaniem niespotykanym w skali europejskiej. Co prawda obecna sytuacja dzięki obniżeniu kosztów pracy generuje krótkoterminowe korzyści finansowe dla zatrudnianych i zatrudniających, ale w praktyce sprawia problemy wszystkim uczestnikom systemu ubezpieczeń społecznych związane z obciążeniem zatrudnionych nadmiernym ryzykiem socjalnym, zaś płatników dodatkowym wysiłkiem związanym z naliczaniem, odprowadzaniem i kontrolą odprowadzanych składek.

4. Na podstawie danych z systemu informatycznego ZUS definiujemy cztery najczęściej występujące typy zbiegów tytułów do ubezpieczeń społecznych. Łącznie ok. 6,4% zatrudnionych, czyli ponad 1 milion osób w Polsce osiąga przychód na podstawie więcej niż jednej umowy, w przypadku których występuje zbieg tytułów do ubezpieczeń społecznych, który generuje możliwość odprowadzenia niższego wymiaru składek od części przychodu. Odsetek ten kształtuje się do 2012 roku na stosunkowo stabilnym poziomie (lekki spadek od 2016 roku po reformie z 2014 roku).

5. Najczęstsze przypadki to łączenie umowy o pracę z umową zlecenia lub umowy o pracę z pozarolniczą działalnością gospodarczą. Te dwa przypadki stanowią ok. 87% ze wszystkich przypadków zbiegu.

6. Analiza danych pokazuje, że ok. ⅔ z ponad 1 miliona osób ze zbiegiem tytułów do ubezpieczeń społecznych jest powyżej 40 roku życia. Przeważnie osiągają one dochody powyżej tzw. średniej krajowej. W przypadku dwóch najpopularniejszych tytułów ze zbiegiem tytułów do ubezpieczeń społecznych to średnie wynagrodzenie sięga nawet 7,5 tys. złotych, czyli nawet 50% więcej niż dla całej populacji.

7. Potencjalna reforma skierowana na objęcie dochodu z tej grupy składkami na ubezpieczenia społeczne bez wyłączeń miałaby pozytywny wpływ na przyrost środków na indywidualnym koncie w ZUS oraz zwiększały poziom ochrony socjalnej zatrudnionych w sytuacji choroby i wypadków w pracy. Ewentualna zmiana sposobu naliczania składek dla największej grupy zatrudnionych ze zbiegiem tytułów do ubezpieczeń (powyżej 40. roku życia), miałaby pozytywny wpływ na wartość oczekiwanych świadczeń emerytalnych - składki odprowadzone w ostatnich latach przed osiągnięciem wieku emerytalnego stanowią dla Ubezpieczonych ostatnią szansę na zwiększenie emerytury.

8. Wyniki porównania międzynarodowego wskazują, że nadużycie czasowych form zatrudnienia lub samozatrudnienia jest charakterystyczne dla rynków pracy Europy Środkowo-Wschodniej lub krajów południa UE. Jednak Polska wypada wyjątkowo na tle krajów UE/EFTA z wyżej opisanym elementem systemu pozwalającym na objęcie jedynie części przychodu w pełnym wymiarze składek na ubezpieczenie społeczne. Podobne cechy systemu zidentyfikowano jako istniejące w przeszłości w Słowenii lub dziś na Malcie.

KD